خاورميانه يكي از حساس‌ترين نقاط جهان و منطقه‌اي است كه هر گونه تغيير عمده‌اي در نظام روابط بين‌الملل و موازنه قدرت در سطح جهاني، به سرعت آثار خود را در آن نمايان مي‌سازد. بعد از حادثه 11 سپتامبر و صدور فرمان حمله به نيويورك از غارهاي افغانستان، اراده استراتژيست‌ها و سردمداران كاخ سفيد بر انجام تغييراتي بنيادين در «قلب» خاورميانه قرار گرفت.

بدين ترتيب پس از حمله 11 سپتامبر، خاورميانه اهميت تازه اي يافت و از لحاظ ژئوپلتيک و استراتژي اقتصادي دنياي عرب و كشورهاي منطقه را از روياي صلح و آرامش صوري خارج ساخت.

لذا در شوراي امنيت ملّي آمريکا طرحي به نام «خاورميانه بزر گ»مطرح و مورد مطالعه گرفت. كه از نظر پوشش جغرافيايي، علاوه بر 22 کشور اتحاديه عرب (Arab League) کشورهاي ترکيه، اسرائيل، پاکستان، افغانستان و ايران را نيز در بر ميگيرد. 
هدف اين طرح تغيير باقيمانده آرايش سياسي ناشي از دوران جنگ سرد، در اين منطقه حساس مي باشد. اگر در دوران جنگ سرد، سياست خاورميانه‌اي غرب، مبتني بر تقويت و حمايت از رژيم‌هاي محافظه‌كارمتحد غرب در قبال دولت‌هاي توتاليتر عمدتاً سكولار بود، بر اساس طرح خاورميانه بزرگ، اين سياست به تغيير رژيم‌هاي توتاليتر سكولار منطقه و تحميل تغييرات بنيادي به حكومت‌هاي محافظه‌كار سنتاً دوست و بخصوص دشمن غرب تبديل شده است. با اين هدف كه در نهايت، خاورميانه‌اي ميانه‌رو، متحد غرب، هماهنگ با اقتصاد جهاني و متمايل به ارزش‌هاي غربي بوجود بيايد.

طرح  مزبورشامل دو بخش است.  بخش اول به ضرورت استقرار دموکراسي در خاورميانه اختصاص دارد،.  بخش دوم، برنامه نسبتا جامعي براي انجام اصلاحات اقتصادي در منطقه خاورميانه بزرگ است. 

عليرغم تعديل هاي انجام گرفته، اين طرح همچنان با نام اوليه آن، يعني طرح خاورميانه بزرگ معروف شد.  اولين نشست «طرح خاورميانه گسترده« در دسامبر 2004 در شهر رباط  مراکش، با نام «فوروم آينده» (Forum for the Future) برگزار گرديد  که در آن علاوه بر کشورهاي گروه 8 ، نمايندگان تعدادي از کشورهاي منطقه مانند پاکستان، مراکش و ترکيه نيز شرکت داشتند.  در واقع، «فوروم آينده» چارچوبي است براي نشست هاي منظم وزاري کشورهاي ذينفع جهت تدوين و بررسي پيشرفت برنامه اصلاحات منطقه.  در اين چارچوب، به موازات نشست هاي مرتب رهبران سياسي دولتهاي مربوطه، نشست هايي بين رهبران اقتصادي و اجتماعي به ويژه نهادهاي جامعه مدني کشورهاي منطقه نيز انجام مي پذيرد.  دراولين نشست «فوروم آينده» در دسامبر 2004، مبلغ 60 ميليون دلار به برنامه هاي مصوب نشست اختصاص داده شد. 

 بنا بر متن رسمي طرح خاورميانه بزرگ که توسط  گروه 8 منتشر گرديد، اين طرح شامل سه حوزه فعاليت است:

ارتقاء دموکراسي

ايجاد جوامع متکي بر دانش

بسط وگسترش فرصت هاي اقتصادي

بنا بر طرح خاورميانه بزرگ، علاوه بر پشتيباني مستقيم از جنبش هاي دموکراتيک منطقه، کشورهاي گروه 8 ميتوانند با ارائه خدمات فني، آموزشي و حقوقي به ايجاد ظرفيت هاي اجتماعي و سازماني لازم براي رشد دموکراسي کمک کنند و بدينوسيله استقرار و گسترش دموکرسي در منطقه را تسهيل و تسريع نمايند.  در اين حوزه اقدامات متعددي مطرح ميشوند که موارد عمده آنها عبارتند از:

ايجاد فضاي لازم براي انجام انتخابات آزاد

آموزش و مبادلات پارلماني

تسهيل مشارکت زنان در رهبري سياسي

اصلاحات حقوقي و رفورم سيستم قضائي

کمک به رشد رسانه هاي عمومي مستقل

ارتقاء شفافيت و مبارزه با فساد

ارتقاء جامعه مدني

تاسيس سازمان گفتگو و همکاري براي ارتقاء دموکراسي

  ايجاد مدارس جديد با استفاده از تکنولوژي و متدهاي آموزش نوين، بر مبناي طرح مدارس

ارائه کمکهاي مالي جهت چاپ کتاب هاي درسي (از طريق مشارکت بخش خصوصي و دولتي) و اهدا آنها به مدارس، دانشگاه ها و کتابخانه هاي منطقه.

بنا به طرح خاورميانه بزرگ، حل مشکلات اقتصادي منطقه خاورميانه بزرگ مستلزم انجام اصلاحات اقتصادي گسترده اي همطراز اصلاحات اقتصادي اروپاي شرقي ميباشد.  آزادسازي انرژي بخش خصوصي به ويژه صنايع کوچک و متوسط که موتور رشد اقتصادي منطقه ميباشند محور اصلي چنين اصلاحاتي است.  در اين راستا، برنامه هاي مشخص طرح خاورميانه بزرگ عبارتند از:  

تاسيس موسسات مالي و بانکهاي توسعه جهت تامين سرمايه لازم براي توسعه اقتصادي منطقه

  تاسيس فوروم فرصتهاي اقتصادي خاورميانه

3

افزون بر اين، سطح موانع تعرفه اي وغير تعرفه اي در ميان کشورهاي منطقه بسيار بالا ميباشد.  بمنظور ارتقاء تجارت آزاد و تشويق مبادلات درون منطقه اي، طرح خاورميانه بزرگ کشورهاي گروه 8 را به انجام اقدامات زير فرا ميخواند:

کمک به کشورهاي منطقه جهت الحاق به سازمان تجارت جهاني.  

تاسيس فوروم فرصتهاي اقتصادي خاورميانه بزرگ

 با شکل گيري «طرح خاورميانه بزرگ» به نظر ميرسد آمريکا ميکوشد تا ناتو را در اجراي اين طرح درگير سازد و يا دست کم کارکرد آنرا با «طرح خاورميانه بزرگ» و چالشهاي جديد در منطقه هماهنگ سازد. براي مثال، نيکولاس برنز (Nicholas Burns) نماينده آمريکا در ناتو در سخنراني خود در اکتبر 2003 در شهر پراگ اظهار داشت "مأموريت ناتو هنوز هم عبارت است از دفاع از اروپا و امريكاي شمالي.  با اين حال، ما بر اين اعتقاد نيستيم كه مي‌توانيم با نشستن در جاي خود و محدود شدن به اروپاي غربي يا اروپاي مركزي و يا امريكاي شمالي اين مأموريت را به انجام برسانيم.  ما بايد توجه ذهني و همچنين تمركز نيروهاي نظامي خود را به سمت شرق و جنوب گسترش دهيم.  به اعتقاد ما  آينده ناتو در شرق و جنوب و يا به عبارت ديگر در خاورميانه بزرگ است".[14]  

 طرح همياري استانبول که در مارس 2004 در نشست ناتو در استانبول ارائه گرديد کشورهاي منطفه خاورميانه بزرگ، به ويژه  کشورهاي عضو شوراي همياري خليج را دعوت به همکاري عملي با ناتو مينمايد.  وظيفه جديد ناتو در چارچوب طرح همياري استانبول عبارت است از شناسايى و مقابله با خطراتي که كشورهاى عضو را در منطقه خاورميانه بزرگ تهديد ميکنند، به ويژه از طريق اقداماتى نظير:

· مقابله با تروريسم

 طرح خاورميانه بزرگ از جوانب متعددي مورد انتقاد واقع شده است که آنها را ميتوان درسه گروه کلي دسته بندي نمود:

با آغاز حمله به افغانستان وبه دنبال آن حمله به عراق عملا طرح" انجام تغييرات در اين منطقه" شروع شد و اين تغييرات ادامه خواهد يافت و احتمال دارد در آينده طرح هاي متعددي براي اين منطقه پيشنهاد شده و يا اجرا گردد ولي آنچه مهم است اينكه خاورميانه شاهد يكسري تغييرات اساسي و بنيادي خواهد شد و از هم اكنون (هر چند مقداري هم دير شده است)بايد كشور ها و جنبش ها و حركات براي استفاده لازم از تغييرات با شتاب بيشتري دست به عمل شوند.

با دقت در نظرات و ديدگاهها آمريكا-اتحاديه اروپا- ناتو و... در مورد تحولات و آينده خاورميانه به اين نتيجه مي رسيم بر سر انجام تغييرات در اين منطقه اكثر دولتهاي و اتحاديه هاي تاثير گذار موافق هستند و تنها در شيوه برخورد و عمل اختلاف كوچكي به چشم مي خورد كه آنهم با تجزيه و تحليل حوادث عراق و افغانستان از بين خواهد رفت و آنها به شيوه برخورد واحد دست خواهند يافت.

حال حركت ملي آذربايجان جنوبي چگونه مي تواند از انجام تغييرات اجتناب ناپذير در اين منطقه استفاده نمايد؟

بديهي است به تبع تغييرات در خاورميانه در ايران هم تغييرات عميق و گسترده اي انجام خواهد شد هم اكنون حکومت ايران با عمده کردن مسئله اتمي در تلاش است که آبرومندانه از اين قضيه خارج شود( و نگاه به شرق(چين و شوروي و غير متعهدها) در اين رابطه است) با گرفتن تضميني امنيتي براي بقاء سيستم حاکم بر کشور، حاضر به هر انعطافي مي باشد. اوجب واجبات حفظ نظام حاکم است نه ايران.

بر اين اساس پيش بيني ميشود در صورت تغيير استراتژي امنيتي جمهوري اسلامي براي حذف آلترناتيو، آنها نيروهاي بالفعل و بالقوه مخالف خود را در درون به صفر برساند. تحليل عده اي از اپوزيسيون بر اين است که مسئله روزنامه ايران و اهانت به ترکها براي از بين بردن پتانسيل قوي و بالقوه آذربايجان طراحي شد، آنهم بعد از معامله هاي امنيتي با کشور آذربايجان و ترکيه، چرا که در نبود سازمان و جريانهاي مخالف حکومتي قدرتمند در ايران، اين آذربايجان است که ميتواند با اتحاد ملي خود سرتاسر ايران را تحت تاثير قرار دهد.

سياست بين المللي آمريکا و متحدينش مخالف آذربايجان واحد است. (و شايد هم مخالف استقلال آذربايجان جنوبي).ترس آنها از اين است که آذربايجان در اتحاد با آذربايجان شمالي و ترکيه با توجه به پتانسيل و دسترسي به منابع انرژي خزرکه تحت سيطره ترکان است به شکل گيري قدرت جديد جهاني منجر شود که هم منافع روسيه و هم منافع چين و هم منافع آمريکه و اروپا را به خطر اندازد ...

با اين حال به نظر مي رسد تحولات خاورميانه چندين گزينه را در مقابل حرکت ملي آذربايجان قرار خواهد داد.

1- ممکن است همين وضعيت براي مدت طولاني ادامه يابد.

2- ممكن است جمهوري اسلامي اصل 15 (البته به شيوه خودش) را اجراكند و يكسري امتيازات اقتصادي به آذربايجان اعطا نمايد.

3- ممکن است مملکت از هم بپاشد كه خود اين مسئله به چندين حالت و صورت مي تواند اتفاق بيفتد.(تشكيل آذربايجان جنوبي- الحاق آذربايجان جنوبي به آذربايجان شمالي و...)

4- ممكن است مملكت همين گونه باقي بماند و فقط آذربايجان از ايران (بصورت خود مختار يا مستقل) از ايران جدا شود(تا حدودي همانند كردستان دوران صدام در عراق)

5- و يا اينکه ممکن است فدرال صورت گيرد(خود اين هم مي تواند به چندين صورت انجام شود.ايالت آذربايجان فقط به 4 استان محدود شود – ايالت آذربايجان شامل آذربايجان تاريخي باشد- و....)

6- و......

همانگونه كه مشاهده شد طرح هاي مختلفي مي توان براي آينده ايران در نظر گرفت.اينكه كدام مطلوب است و كدام محتمل است از دست تمام نيروهاي اپوزيسيون و پوزوسيون ايران و منطقه خارج است و بستگي به شرايط بين الملي دارد.

اما نكته اي نبايد فراموش شود اصل "حق تعيين سرنوشت" و برگزاري رفراندم براي آينده ايران است.حركت ملي آذربايجان مي تواند با زمينه سازي فضاي مناسب جهت احقاق خواسته هاي خويش (فدرال- خودمختاري- استقلال و...) برگزاري رفراندم را به كشورهاي تاثير گذار در آينده ايران تحميل نمايد.در اين زمنيه نقش نيروهاي خارجي بخصوص دكتر چهرگاني بسيار مثمر ثمر واقع مي شود.آنها بايد در ديدار هاي بين المللي با اشاره به اعلاميه جهاني حقوق بشر از حق تعيين سرنوشت ملت آذربايجان دفاع نمايندو قدرت هاي بين المللي را به دفاع از اين حق وادارند.

در داخل هم بايد در كنار آماده سازي فضا (تداوم بيداري ملي) در ميان توده،روشنفكران و تشكل ها براي هر كدام از گزينه هاي فوق الذكر برنامه بريزند و مطالعات لازم را انجام دهند.ممکن است چندين احتمال و اتفاق بيفتد. بايدبراي اين احتمال ها، طرح و برنامه داشته باشيم اين تحوات در دستان ما نخواهد بود .به گفته آقاي حكيمي پور:"بايدخواسته هاي ملي خويش را باتحوالات بين المللي هم راستا کنيم. کاري كه کردها درعراق انجام دادند.کاري که طالباني انجام داد."

لذابايد تمامي احتمال ها را بررسي و کنيم و ميزان تحقق آن را هم بر آورده کنيم و براي هرکدام از اين احتمالات برنامه داشته باشيم.